W marcu 1918 roku, wśród powoli gasnących ech I wojny światowej, w jednej z warszawskich kawiarni Stanisław Ossorya-Brochocki, Julian Tuwim, Jan Brzechwa i Antoni Słonimski powołali do życia Związek Artystów i Kompozytorów Scenicznych. Od tego wydarzenia minęło dokładnie 100 lat i z tej właśnie okazji w Teatrze Wielkim – Operze Narodowej w poniedziałek, 19 marca, odbyła się specjalna jubileuszowa gala.
Sto lat temu Polska odzyskała niepodległość, a kobietom w naszym kraju przyznano prawa wyborcze. W 1918 roku został również założony Związek Artystów i Kompozytorów Scenicznych – jedno z pierwszych na świecie stowarzyszeń, które za swój cel postawiło sobie ochronę praw twórców. Dokładnie 18 marca minęło 100 lat od ostatniego z tych wydarzeń, a dzień później w Teatrze Wielkim – Operze Narodowej zgromadzili się artyści, dziennikarze oraz inne znakomite osobowości świata polskiej kultury, aby uczcić 100 lat istnienia ZAiKSu.
Przed organizatorami tego wydarzenia stanęło niezwykle karkołomne zadanie. Nie tyle niewykonalne, co raczej wymagające niezwykłej precyzji, wyczucia i ogromnej dyscypliny. Bo jak zmieścić miliony dzieł polskich artystów pochodzących z ostatnich stu lat w ciągu zaledwie dwóch godzin? W tym wypadku zdecydowano się na bardzo pomysłową i jednocześnie dość wyczerpującą zagadnienie polskiej kultury ostatniego stulecia formułę w postaci wiązanek wybranych utworów danej dekady w stworzonych specjalnie na tę uroczystość znakomitych aranżacjach na orkiestrę symfoniczną autorstwa Krzysztofa Herdzina, Jakuba Lubowicza, Dawida Lubowicza, Aleksandra Maliszewskiego, Marcina Maseckiego i Krzesimira Dębskiego. Na scenie Teatru Wielkiego – Opery Narodowej ponad trzystu artystów wykonało blisko siedemdziesiąt utworów.
Choć pierwsze lata istnienia ZAiKSu wyglądały dość skromnie i nie zapowiadały tworzenia się wielkiego stowarzyszenia, które sto lat później w swoich szeregach skupi ponad 3 miliony artystów, to polska muzyka z impetem wkraczała właśnie w okres przedwojenny. Tę na fortepianie zaprezentował Marcin Masecki. Wśród wykonanych utworów znalazły się m.in. Baby, ach te baby, Upić się warto, Ostatnia niedziela czy Już taki jestem zimny drań.
Czasy po wojnie otworzył Big-Beat siódmej dekady ubiegłego stulecia. Katarzyna Cerekwicka, Kayah, a także Kuba Badach zaprezentowali własne interpretacje takich przebojów jak Niedziela będzie dla nas, Sen o Warszawie, Kiedy byłem małym chłopcem oraz Trzynastego. Z kolei w klimat polskiej muzyki lat ’80 minionego wieku wprowadzili nas Katarzyna Nosowska, Organek, Natalia Sikora oraz Krzysztof Zalewski. Artyści wykonali jedne z najważniejszych utworów dekady, m.in. Kocham cię kochanie moje, Mniej niż zero, Chcemy być sobą czy Szklana pogoda. Kolejna dekada XX wieku i muzyka współczesna znalazły swoje nowe odsłony w wykonaniach Igora Herbuta, Anny Lasoty, Katarzyny Wilk oraz Kalibra 44. Tego wieczoru można było usłyszeć tak znakomite kompozycje jak Teksański, Sen oraz Cichosza.
Osobne miejsca zarówno podczas gali, jak też w ciągu ostatnich stu lat zajmują „wielcy twórcy polskiej piosenki” oraz muzyka filmowa. Niezapomniane i ponadczasowe kompozycje tak wybitnych artystów jak Agnieszka Osiecka, Seweryn Krajewki, Jeremi Przybora czy Jonasz Kofta zaprezentowali równie nieprzeciętni muzycy – Maryla Rodowicz, Stanisław Soyka oraz Hanna Banaszak. W szczególny sposób została upamiętniona również polska muzyka filmowa. Podczas tego wieczoru wybrzmiały specjalnie na tę okazję przygotowane przez Krzesimira Dębskiego aranżacje motywów tak wybitnych produkcji filmowych czy seriali jak „Bandyta”, „Pan Tadeusz”, „Persona non-grata” czy „Stawka większa niż życie”.
Organizatorzy gali nie zapomnieli również o polskiej muzyce jazzowej. W ramach „Tribute to polish jazz” znakomity skład, który na ten wieczór stworzyli Tomasz Stańko, Leszek Możdżer, Michał Urbaniak, Zbigniew Namysłowski, Wojciech Karolak, Sławomir Kurkiewicz oraz Cezary Konrad, wykonał na scenie Teatru Wielkiego – Opery Narodowej Kattornę z repertuaru Krzysztofa Komedy.
Ten szczególny wieczór był także doskonałą okazją, by uhonorować wybitnych polskich artystów. Nagrody 100-lecia ZAiKSu zostały wręczone Krzysztofowi Pendereckiemu, Tomaszowi Stańce, Mirosławowi Bałce, Krzysztofowi Zanussiemu, Ryszardowi Horowitzowi, Jackowi Cyganowi, Januszowi Gajosowi, Agnieszce Duczmal, Leonowi Tarasewiczowi oraz Wiesławowi Myśliwskiemu. Z kolei honorowe członkostwa ZAiKSu uzyskali m.in. Jean-Michel Jarre, Jan A.P. Kaczmarek, Joanna Kulmowa czy Emil Wesołowski.
„Dobranoc, ojczyzno kochana, już czas na sen” – tymi słowami utworu Już czas na sen autorstwa Jerzego Wasowskiego i Jeremiego Przybory w wykonaniu chórów dziecięcych pod dyrekcją Agaty Steczkowskiej zakończył się poniedziałkowy wieczór w Teatrze Wielkim – Operze Narodowej, a ZAIKS oficjalnie rozpoczął drugie stulecie swojego istnienia.